Frá Marshall-ætlan til amerikanskt yvirræði
Marshall-ætlanin – hjálp ella strategiskt amboð?
Eftir seinna heimsbardaga lá stórur partur av Evropa í oyði. USA setti í 1947 fram Marshall-ætlanina, sum frá 1948 veitti evropeiskum londum stóra fíggjarliga og búskaparliga hjálp til endurreisnina.
Men Marshall-ætlanin var ikki bert ein humaniter hjálparætlan. Hon tænti eisini amerikanskum búskaparligum og geopolitiskum áhugamálum. USA kundi styrkja Evropa og samstundis styrkja sína egnu støðu.
USA ynskti eitt støðugt Vesturevropa, sum kundi handla við USA, varðveita marknaðarbúskapin og standa ímóti vaksandi kommunistiskum ávirkanum.
Marshall-ætlanin var sostatt bæði ein endurreisnarætlan og eitt amboð í stórpolitikki. Hon styrkti evropeiska búskapin, men skapti eisini tættari búskaparlig og politisk bond millum Vesturevropa og USA. Amerikanskir búskaparligir og geopolitiskir áhugamál vóru sostatt ikki í andsøgn við endurreisnina av Evropa; teir kundu verða røktir samstundis.
Marshall-ætlanin vísir, hvussu búskaparlig hjálp kann vera eitt amboð til at byggja upp og varðveita geopolitiskan týdning og ávirkan.
Februar 1992 – ein nýggj heimsmynd
Tá Sovjetsamveldið fór endaliga í søguna í desember 1991, broyttist heimsmyndin grundleggjandi.
Fleiri fyrrverandi sovjetlýðveldi gjørdust sjálvstøðug lond, og Russland varð størsti og sterkasti eftirfylgjarin hjá Sovjetsamveldinum.
Mikhail Gorbachev hevði talað fyri einum øðrvísi sambandi millum eystur og vestur. Men eftir kalda kríggið hevði USA eina hernaðarliga og politiska støðu, sum eingin annar statur kundi javnmetast við.
Spurningurin var nú: Skuldi USA brúka hesa støðuna til at byggja eina nýggja skipan á javnvág og samstarvi – ella til at tryggja sær, at einki annað stórveldi aftur kundi bjóða amerikanska yvirræðinum av?
Wolfowitz-doktrinin – at forða einum nýggjum kappingarneyta
Í 1992 arbeiddu amerikanskir leiðandi verjupolitikarar við einari strategi, sum skuldi varðveita amerikanska yvirvág og forða fyri, at nýggir stórveldiskappingarneytar tóku seg upp.
Defense Planning Guidance varð orðað undir leiðslu av amerikanska verjumálaráðnum, og Paul Wolfowitz hevði ein høvuðsleiklut í arbeiðinum. Skjalið var eitt strategiskt uppskot, ikki ein endaliga samtykt doktrin.
Í einum broti, sum The New York Times almannakunngjørdi 8. mars 1992, varð sagt, at eitt av høvuðsendamálunum hjá USA skuldi vera at forða fyri, at ein nýggjur kappingarneyti tók seg upp – antin á fyrrverandi sovjetøkinum ella aðrastaðni – sum kundi hótta USA á sama hátt sum Sovjetsamveldið hevði gjørt.
Hendan hugsanin varð seinni kend sum Wolfowitz-doktrinin, hóast skjalið var eitt uppskot og ikki ein endaliga samtykt doktrin.
Søgufrøðingurin John Lewis Gaddis hevur lýst hugsanina sum eina doktrin um amerikanskt yvirræði: USA skuldi varðveita ta støðu, sum landið hevði vunnið eftir kalda kríggið, og tryggja, at eingin trúligur kappingarneyti kundi taka hana frá tí.
Skjalið vakti stóran ans og mótstøðu, og Bush-stjórnin tók frástøðu frá tí mest umstrídda orðalagnum. Men spurningurin er, um grundhugsanin kortini helt fram at ávirka amerikanskan uttanríkispolitikk.
Frá orðalagi til strategiskan veruleika
Tað er neyðugt at skilja ímillum eina formliga samtykta doktrin og eina strategiska hugsan, sum kann halda fram at ávirka politiskar avgerðir, eisini eftir at eitt ávíst skjal er broytt ella lagt til viks.
USA hevði eftir 1991 ein greiðan áhuga í at varðveita sína støðu sum fremsta heimsveldi.
Spurningurin er, hvussu hesin áhugin hevur ávirkað viðurskiftini við Russland, NATO, Evropa og evropeiska verjuvinnu.
Um evropeisk lond í áratíggju hava bygt sínar verjuætlanir á amerikanskar vápnaskipanir, amerikanska hernaðartøkni og amerikanskt verjuvirksemi, hevur tað styrkt avgerandi leiklutin hjá USA í evropeiskari trygd.
Men hvør eigur ábyrgdina av hesum? Er tað ein beinleiðis amerikansk strategi, ein avleiðing av amerikanskum politiskum og búskaparligum áhugamálum – ella eisini eitt úrslit av, at evropeiskar stjórnir sjálvar hava valt at brúka ov lítið upp á verju og at vera bundnar at amerikanskari hjálp?
Tað er ein týðandi spurningur, tí strategiskur áhugi, politiskt trýst og beinleiðis forðing eru ikki tað sama.
Skal staðfestast, at USA tilvitað hevur forðað Evropa í at byggja upp sína egnu vápnaframleiðslu, krevur tað ítøkilig skjøl og dømi um slíkar avgerðir.
Eitt týðandi nútímadømi er stríðið um, hvør skal fáa ágóðan av vaksandi evropeisku verjuíløgunum. Í grein hjá Euronews 30. september 2026 varð greitt frá, at amerikanski sendiharrin hjá ES, Andrew Puzder, hevði ávarað ímóti ætlanum hjá ES um at raðfesta evropeiskt framleidd vápn. Hann helt, at ein slík raðfesting kundi skapa ósemju millum sameind og syndra verjuídnaðarsamstarvið tvørtur um Atlantshavið. Hann legði dent á, at hernaðarligur førleiki og tøkt vápnatilfar heldur enn landafrøði áttu at avgera, hvat varð keypt.
Hetta vísir veruligt áhugastríð um, hvør skal framleiða vápnini: USA hevur búskaparlig og strategisk áhugamál í, at amerikanskar vápnafyritøkur framvegis skulu hava atgongd til evropeiska marknaðin, meðan ES roynir at minka um sín bundinskap av amerikanskum vápnum og styrkja sín egna verjuídnað. Tað prógvar ikki í sjálvum sær eina søguliga loyniliga ráðagerð, men tað vísir, at amerikansk og evropeisk áhugamál ikki altíð samsvara, sjálvt um londini eru sameind.
Hvør skal ráða í nýggju heimsmyndini?
Eftir kalda kríggið varð Russland ikki longur viðurkent sum javnsterkur kappingarneyti hjá USA.
Tað er skiljandi, at amerikanskir leiðarar ynsktu at varðveita sína strategisku yvirvág. Men hvat merkir tað fyri eitt evropeiskt samstarv, har londini skulu kunna taka sjálvstøðugar avgerðir um sína egnu trygd?
Um Evropa ynskir veruligt politiskt sjálvræði, má tað eisini hava eina verjuvinnu, sum kann nøkta ein stóran part av egnum tørvi. Tað krevur íløgur, framleiðsluførleika, gransking, felags innkeyp og politiskan vilja.
Tí er spurningurin ikki bert, um USA hevur hjálpt Evropa, ella um USA hevur vart Evropa. Tað hevur USA gjørt.
Spurningurin er eisini, um evropeisk lond hava gjørt seg ov bundin at einum øðrum stórveldi, sum – eins og øll onnur stórveldi – fyrst og fremst má væntast at verja síni egnu áhugamál.
Evropa eigur sjálvt at taka ábyrgd av, hvussu tað tryggjar sína framtíð. Tað krevur ikki, at samstarvið við USA verður slept, men at samstarvið byggir á ein sterkari og meira javnbjóðis evropeiskan part.
Eitt sjálvstøðugt Evropa krevur ikki bert egnar politiskar avgerðir. Tað krevur eisini førleikan at verja tær.
Andrass Skaalum
16.10-2026
