Svartkjaftur missir 5. oktober góðkenningina undir FIP-skipanini. Fóðurframleiðarar og alarar kalla støðuna eina vanlukku, sum leingi hevur verið ávarað um. Serliga pínligt fyri Noreg, heldur Salmon Group.
Í fleiri ár hava fóðurframleiðarar og alivinnan eftirlýst greiðar og varandi karmar fyri kvotubýtinum millum Noreg, Bretland, Ísland, ES og Føroyar. Men strandarlondini eru enn ikki komin ásamt.
Nú er avleiðingin, at svartkjaftur í landnyrðingspartinum av Atlantshavinum missir viðurkenningina undir MarinTrust Improver Programme, tá FIP-verkætlanin endar 5. oktober. Tað rakar eina av týdningarmestu staðbundnu rávørunum í norskum laksafóðri.
«Hetta er ein sera óheppin støða, sum leingi hevur verið ávarað um. Tá vantandi semja um umsitingina av týdningarmiklum havtilfeingi ger, at vit mugu skifta eina staðbundna rávøru út við rávøru úr øðrum heimspørtum, er torført at kalla tað burðardygt,» sigur Christine Lyngsgård Larsen úr Salmon Group við IntraFish.
Salmon Group umboðar fleiri privat alifeløg fram við norsku strondini og samráðist millum annað um rammuavtalur um fóður til limafeløgini.
Serliga pínligt fyri Noreg
FIP stendur fyri Fishery Improvement Project. Hetta er ein verkætlan, sum skal bøta um fiskiskapin og umsitingina av honum, so hann kann lúka krøvini til góðkenning. FIP er sostatt ikki í sjálvum sær ein full burðardygdargóðkenning.
«Eg haldi, at tað er serliga pínligt, at Noreg, sum er eitt av oddalondunum í Ocean Panel og altjóða ger nógv burtur úr burðardyggari umsiting av havinum, ikki saman við hinum strandarlondunum hevur megnað at semjast um kvotubýtið,» sigur Lyngsgård Larsen.
Hon heldur, at trupulleikin átti at verið loystur fyri langt síðani.
«Eftir fimm ár endar FIP-verkætlanin, uttan at eitt av teimum mest týðandi málunum er rokkið: ein langtíðaravtala um kvotubýtið, sum tryggjar burðardygga umsiting av stovninum.»
Kreppufundur í Bergen
Mánadagin 28. september vóru leiðandi umboð fyri fiskamjølsframleiðarar, fóðurframleiðarar og alivinnuna á kreppufundi í Bergen. Evnið var framtíðin hjá svartkjafti sum rávøru í norskum laksafóðri.
Svartkjaftur er í dag ein av týdningarmestu staðbundnu keldunum til protein úr havinum í norskum laksafóðri. Hjá Cargill hevði verið torført at fáa nóg mikið av rávørum, um felagið ikki var farið at brúka flogfenaðarmjøl fyri hálvum øðrum ári síðani.
Síðani 2013 hava strandarlondini verið ósamd um býtið av samlaðu svartkjaftakvotuni. Hóast londini hava verið samd um eina heildarkvotu, hevur vantandi semja um býtið ført til, at samlaða veiðan hevur verið størri enn tilmælið frá altjóða havrannsóknarráðnum ICES.
NAPA, North Atlantic Pelagic Advocacy Group, hevur staðið fyri FIP-verkætlanini. Hetta er ein felagsskapur við fleiri enn 40 stórum evropeiskum sjómatfyritøkum, handilsketum og felagsskapum. Limirnir umboða keypararnar og marknaðin og áseta ikki sjálvir kvoturnar. Teirra leiklutur er at leggja trýst á strandarlondini fyri at fáa langtíðaravtalur um burðardygga umsiting.
NAPA ávarar um, at støðan kann fáa stórar avleiðingar fyri alla virðisketuna. Tá svartkjaftur fellur burtur sum rávøra hjá fóðurframleiðarum við hesum keypskrøvum, økist trýstið á aðrar rávørur. Hetta hendir, meðan vinnan longu hevur trupulleikar við at fáa nóg mikið av rávørum úr havinum.
Marknaðarkrøv steðga keypinum
Endin á FIP-verkætlanini er ikki eitt alment bann móti svartkjaftaveiðu ella framleiðslu av fiskamjøli. Avleiðingin er, at nýggj framleiðsla eftir 5. oktober ikki longur kann seljast við tilvísing til MarinTrust Improver Programme. Vørur, sum eru framleiddar til og við 5. oktober, kunnu framvegis bera hesa tilvísing.
Hetta fær tó stóran týdning fyri fóðurframleiðarar og kundar, sum krevja, at rávørurnar lúka ávís burðardygdarkrøv.
Leif Kjetil Skjæveland, sum hevur ábyrgd av burðardygd og samfelagssambandi hjá Skretting í Noregi, sigur, at fleiri trupulleikar nú raka laksafóðurvinnuna samstundis. Skretting fer ikki longur at keypa fiskamjøl við svartkjafti, tá grundarlagið fyri góðtøkuni fellur burtur. Felagið má tí finna aðrar keldur í staðin fyri eina av sínum týdningarmestu rávørum úr havinum.
Hann lýsir hetta sum eitt fyribils farvæl við eina norska rávøru.
«Svartkjafturin hevur verið ein framúr rávøra beint úti fyri strondini hjá okkum, og ein stórur partur av fiskamjølinum hjá okkum er komin frá hesum fiskinum. Nú mugu vit hyggja eftir fiskamjøli úr øðrum heimspørtum og øðrum rávørum,» sigur Skjæveland.
Hann leggur dent á, at avbjóðingin fyrst og fremst er at fáa fatur á rávørum.
«Beint nú hevur tað størri týdning at fáa fatur á rávørum enn hvat tær kosta. Vit hava fingið fleiri álvarsligar trupulleikar í senn: lægri kvotur kring heimin, steðg í ansjósveiðuni í Peru og samstundis óvissu um umsitingina av svartkjaftastovninum,» sigur hann.
Fiskurin verður taparin
Skjæveland heldur, at tær størstu avleiðingarnar raka sjálvt tilfeingið.
«Taparin er fiskurin. Tá strandarlondini ikki megna at semjast um kvotubýtið, er tað ein falliterklæring. Vit tosa um lond, sum eiga at vera millum tey fremstu í heiminum, tá tað snýr seg um burðardygga fiskivinnuumsiting,» sigur hann.
Hann vísir á, at støðan longu hevur ført til størri innflutning av góðkendum fiskamjøli úr øðrum heimspørtum. Samstundis missa norskar rávørur atgongd til fyritøkur, sum seta strong burðardygdarkrøv.
«Vit fara at enda við at flyta góðkent fiskamjøl inn úr Asia, meðan norskt fiskamjøl uttan góðkenning fer til marknaðir í Asia, sum ikki seta burðardygdarkrøv. Tað gevur lítla meining,» sigur hann.
Hann kallar málið um svartkjaftin eina vanlukku.
«Tað er ein vanlukka, at heimsins bestu havtjóðir ikki semjast. Tað er ikki ein vanlukka fyri norsku alivinnuna. Vit finna nýggjar loysnir. Fyri okkum er tað bara harmiligt,» sigur Skjæveland.
Nýggjar rávørur verða neyðugar
Tá svartkjaftur fellur burtur, kann tað samstundis seta ferð á menningina av øðrum innihaldsevnum í laksafóðri.
Vinnan arbeiðir longu við skordýramjøli, ymiskum plantuproteinum, oljum úr ílegubroyttum plantum og nýtslu av góðkendari pálmaolju. Uttan svartkjaft verður tørvurin á at fáa hesar loysnir upp í størri framleiðslu munandi meira átrokandi.
Í fyrstu atløgu fer parturin av innfluttum rávørum at vaksa. Hetta hendir, samstundis sum norsku myndugleikarnir vilja økja partin av norskum rávørum í fóðrinum.
Cargill hevur fyrireikað seg
Heldur ikki Cargill er nøgt við, at ein norsk rávøra nú fellur burtur úr fiskamjøls- og fóðurframleiðsluni til henda marknaðin.
«Stjórnin leggur dent á stutt fluttar og burðardyggar fóðurrávørur, men letur samstundis svartkjaftin, sum bæði er stutt fluttur og verður mettur at vera burðardyggur, detta burtur. Við hesum missa vit helvtina av teimum norskt framleiddu fóðurrávørunum. Tað hongur illa saman,» sigur Tarjei Eide, stjóri fyri fiskafóðurvirkseminum hjá Cargill í Noregi, Skotlandi og Kanada.
Hann vísir á, at tað longu er trupult at fáa nóg mikið av rávørum.
«Um vit ikki vóru farin at brúka flogfenaðarmjøl fyri hálvum øðrum ári síðani, hevði verið torført at tryggja nóg mikið av rávørum í dag. Við útlitum til eitt sera sterkt El Niño og vaksandi trýsti á rávørumarknaðin hava fóðurframleiðararnir tørv á øllum tøkum rávørum,» sigur Eide.
Samstundis leggur hann dent á, at hetta ikki kemur óvart á felagið.
«Vit hava fyrireikað okkum og funnið aðrar rávørur. Cargill skal framvegis kunna lata kundum okkara fóður, hóast svartkjafturin fellur burtur,» sigur hann.
«Limirnir í NAPA hava í fleiri ár arbeitt miðvíst fyri at fáa svartkjaftin góðkendan sum burðardyggan. Tað er eitt vónbrot, at hetta steðgaði upp, tí strandarlondini ikki megna at semjast um kvotubýtið. Kanska kann størri áhugi og virkni úr fiskivinnuni fáa myndugleikarnar at seta seg saman og finna eina loysn,» sigur Eide.
Hart slag fyri fiskiflotan
Avleiðingarnar raka eisini fiskivinnuna. Hjá norsku nóta- og trolaraskipunum er svartkjaftaveiðan ein týdningarmikil inntøkukelda um veturin.
Felagsskapurin Fiskebåt ávarar um, at missurin av hesum marknaðinum fer at raka fiskiflotan beinleiðis.
Audun Maråk, stjóri í Fiskebåt, sigur við IntraFish, at tá ein so týdningarmikil rávøra missir viðurkenningina undir FIP-skipanini, kann hon ikki longur brúkast í fóðurframleiðslu, sum byggir á hesi krøv. Hetta rakar alla vinnuna, tí fóðurframleiðararnir eisini seta krøv til, at fiskamjøl og lýsi koma úr fiskiskapi, sum lýkur burðardygdarkrøvini.
Hann vísir samstundis á tað mótsagnarkenda í, at veiðitilmælið fyri 2027 er hægri, meðan ósemjan um býtið millum strandarlondini forðar fyri framgongd í góðkenningini.
ICES mælir til, at veiðan í 2027 kann verða 25 prosent størri enn tilmælið fyri 2026. Talan er um fiskifrøðiligt tilmæli, ikki eina endaliga avtalu millum strandarlondini um kvotur.
Arbeiðspláss kunnu fara fyri skeytið
Aoife Martin, nevndarforkvinna í NAPA, var komin úr Skotlandi til kreppufundin í Bergen. Bretland verður rakt á sama hátt, tá svartkjaftur fellur burtur sum rávøra hjá fóðurframleiðarunum.
«Altjóða fóðurvinnan er longu farin at leggja um og leitar virkin eftir øðrum rávørum úr havinum og av landi. Tá henda umleggingin av álvara fær ferð á, verður sera torført at venda gongdini aftur. Tað fær avleiðingar,» sigur hon við IntraFish.
Hon óttast eisini, at arbeiðspláss kunnu fara fyri skeytið.
«Tað kann avgjørt skapa trupulleikar. Verður rávøran keypt aðrastaðni, kemur spurningurin um, hvar framleiðslan skal vera. Heldur ein fram við staðbundnari framleiðslu og flytur rávøruna inn, ella flytur ein framleiðsluna hagar, sum rávøran er?» spyr Martin.
Ein trupulleiki sum londini sjálv hava skapt
Veiðan eftir svartkjafti, sum er ein soltin fiskur av toskaætt, steðgar kortini ikki av hesi orsøk. Fiskurin kann seljast til onnur lond og brúkast í øðrum vinnum, sum hava onnur góðkenningarkrøv.
Veiðan kann sostatt halda fram, meðan týðandi partar av fóðurmarknaðinum lata aftur fyri nýggjari framleiðslu úr svartkjafti.
«Vit kunnu koma í ta støðu, at norsk skip við ikki góðkendum fiskamjøli til Asia møta asiatiskum fiskiskipum við góðkendum fiskamjøli til Noregs á veg tvørtur um Norðsjógvin. Tað er torført at kalla hetta burðardygt og ein part av tí samfelagsliga tilbúgvingararbeiðinum, sum vit altíð tosa um,» sigur Skjæveland.
Hann leggur afturat:
«Tað harmiliga er, at hetta er ein trupulleiki, sum vit sjálv hava skapt. Hann kundi verið loystur í kvøld, um myndugleikar okkara bara høvdu verið samdir við grannarnar um býtið av svartkjaftakvotuni.»
Kelda: Arvid Steen, IntraFish, 30. september 2026. Upplýsingarnar um FIP-skipanina og veiðiráðgevingina fyri 2027 eru nágreinaðar eftir MarinTrust og ICES.
https://www.intrafish.no/teknologi/slar-f-ralarm-det-er-spesielt-flaut-for-norge/2-1-2050168
